NASA-proslavila 50. rođendan

Na današnji dan 1. oktobra 1958. godine, američka Nacionalna agencija za aeronautiku i svemirska istraživanja - poznatija po skraćenici NASA - prvi put je otvorila svoja vrata. Sada, 50 godina kasnije, njen najvažniji cilj i dalje je istraživanja svemira.

Američku svemirsku trku sa Sovjetskim Savezom dramatično je 1961. godine definisao mladi američki predsjednik, Džon Kenedi.

"Riješili smo da stignemo do mjeseca u ovoj deceniji, ne zato što je to lako, već zato što je teško," rekao je Kenedi.

Ali više od bilo kog događaja, lansiranje prvog sovjetskog satelita, Sputnjika, 1957. godine, uvelo je svijet u eru svemirskih istraživanja. Uskoro poslije toga NASA je lansirala svoj prvi satelit, Eksplorer jedan. 1. oktobra 1958, predsjednik Dvajt Ajzenhauer osnovao je Nacionalnu agenciju za aeronautiku i svemirska istraživanja. Šest mjeseci kasnije, objavljen je projekat Merkjuri. U okviru tog projekta, Sjedinjene Države su poslale u orbitu ukupno sedmoricu astronauta. Prvi od njih predstavljeni su javnosti 9. aprila 1959. U jednom intervjuu, astronaut Alan Šeperd, podsjetio se na taj dan.

"Bio je to, naravno, jedan od mojih najdražih dana. Toga dana smo svi zajedno zvanično postali prva američka astronautska grupa."

5. maja, 1961, Alan Šepard je postao prvi Amerikanac u svemiru. Njegov let u kapsuli bez prozora, zvanoj Fridom seven, trajao je samo 15 minuta. Projekat Merkjuri ispunio je svoj osnovni zadatak 20. februara, 1962. Tokom leta od 4 sata i 55 minuta, astronaut Džon Glen obletio je tri puta oko zemlje.


Projektu Merkjuri uslijedio je program Džemini, sa dvočlanim posadama, svemirskim šetnjama i spajanjima u robiti. Džemini je utro stazu za ambiciozniji program Apolo, sa tročlanim posadama, snažnijim raketama i mjesečevim modulima. Taj program obilježen je uspjesima i jednom tragedijom, kada su u požaru prilikom testiranja Apolo jedan poginula tri astronauta.

Poslije te tragedije NASA je krenula u istraživanja sa novim elanom. 20 jula 1969, astronaut Nil Armstrong ispunio je najvažniji cilj tog programa, izgovorivši čuvene riječi: Ovo je mali korak za čovjeka, a ogroman skok za čovječanstvo.

Još šest misija Apolo poslato je na mjesec, završno sa Apolom 17, 1972. Nešto kasnije, započela je saradnja u svemiru pa su se jula 1975. ruski Sojuz i američki Apolo spojili u orbiti.

Bio je to kraj ere Apola, ali i početak novog poglavlja. Orbiter Kolumbija, za višekratnu upotrebu, prvi put je poletio 1981. letjelice tog tipa ponijele su u orbitu bezbrojne satelite kao i svemirski teleskop Habl, čija otkrića su privukla pažnju svijeta. Posljednja popravka Habla predviđena je za kraj ovog mjeseca.

Program šatla imao je dvije nesreće. Januara 1986., šatl Čelendžer eksplodirao je po uzlijetanju odnijevši živote sedmoro astronauta. Februara 2003. šatl Kolumbija raspao se pri povratku na zemlju, takođe odnijevši sedam života.

Poslije duge pauze letovi šatla su nastavljeni jer su od bitne važnosti za najambiciozniji naučni poduhvat u istoriji - izgradnju Međunarodne svemirske stanice. NASA namjerava da ih povuče iz upotrebe 2010. godine. U međuvremenu, agencija radi punom parom na konstruisanju, izgradnji i testiranju nove generacije letjelica koje će ponovo odvesti ljude na mjesec, pa i dalje od njega.